YARATILIŞ 30. BÖLÜM NOTLARI

VAYETSE PERAŞASI — BÖLÜM 1 — Yaratılış 30:1–43 — Notlar 266–376

266 – Yafeh Toar.
267 – Nedarim 64b; Bereşit Rabba.
268 – Targum Yonatan.
269 – Bereşit Rabba; Raşi. Ayrıca bkz. Akedat Yitshak, Bereşit; [Rabbi Yosef ben Hayim Tzarfati,] Yad Yosef (Venedik, 1616), VaYera. [30:3’teki “bir oğlum olsun” anlamındaki İbranice ifade, Sara için kullanılan 16:2’deki ifadeyle aynıdır.]
270 – Ramban.
271 – Yafeh Toar, s. 416.
272 – Ramban.
273 – Aynı eser.
274 – Yafeh Toar, aynı yer.
275 – Kesef Mezukak; Şenei Luhot HaBrit.
276 – Bereşit Rabba.
277 – Targum Yonatan.
278 – Yalkut Şimoni, aynı yer. [Bkz. not 254. Seder HaDorot’a göre Dan 2194’te doğmuştur; fakat bizim kronolojimize göre bu durumda Şimon ile Levi arasında doğmuş olması gerekirdi. MeAm Lo’ez ise 30:1 açıklamasında Dan’ın Lea’nın dört oğlu olduktan sonra doğduğunu açıkça belirtir. Bu nedenle Seder HaDorot farklı bir geleneği izlemektedir; bkz. not 331. Buradaki kronolojiye göre Dan, Lea Yehuda’ya hamile kaldıktan kısa süre sonra ana rahmine düşmüş olmalıdır. Not 283’e göre bir sonraki yıl doğmuş olamaz.]
279 – [Raşi.]
280 – Targum Yonatan.
281 – Yafeh Toar, s. 416.
282 – Karş. Targum Yonatan.
283 – [Bkz. not 254. Bu tarih Yalkut Şimoni ile Bahya’nın verdiği tarihtir. Midraş Tadşeh’de ise üçüncü ayın beşinci günü, yani 5 Sivan 2197 [MÖ 28 Mayıs 1564] olarak verilir. Midraş Tadşeh’e göre Naftali, Dan’dan neredeyse tam dokuz ay sonra doğmuştur. Her durumda 2198, Naftali’nin doğmuş olabileceği en geç yıldır. Levi’nin 2195’te doğduğunu gördük (not 260) ve bütün kabileler içinde en son onun öldüğü bilinmektedir. Levi 137 yıl yaşadığına göre (Şemot 6:16) 2332’de öldü. Midraş Tadşeh ve Yalkut Şimoni’ye göre Naftali 133 yıl yaşadı. Buna göre 2198’de doğmuşsa 2331’de, yani Levi’den bir yıl önce ölmüş olur. Daha geç doğmuş olsaydı Levi’den sonra ölecekti; bu ise Levi’nin bütün kabileler içinde en son öldüğü yönündeki sağlam geleneğe aykırı olurdu. Naftali’nin 2199’da doğup Levi’den birkaç ay önce ölmüş olması da mümkündür; fakat bu durumda Gad’dan sonra doğmuş olur. Seder HaDorot Naftali’nin doğum yılını 2195 verir; ancak bu da farklı bir geleneğe dayanır. Bkz. not 331.]
284 – Ramban.
285 – Raşi; Yafeh Toar, aynı yer.
286 – Targum Yonatan. [Bamidbar 32:33’te Gad’ın Reuven’den önce anıldığına dikkat edilmelidir. İlk anılışlarında (Bamidbar 32:1) Reuven önce gelir; fakat toprak istediklerinde (32:2) Gad önce anılır.]
287 – Raşi, onun sünnetli doğduğunu belirtir. [Tarih için bkz. not 254. Gad, Yehuda’nın doğumundan en az birkaç ay sonra ana rahmine düşmüş olmalıdır; çünkü Tora Lea’nın çocuk doğurmayı bıraktığını fark ettiğini açıkça söyler. Buradaki kronolojiye göre Gad, Yehuda’nın doğumundan yaklaşık bir yıl sonra, Adar 2197’de ana rahmine düşmüştür. Bu nedenle Tora’da kabilelerin burada verildiği sıra kronolojiktir; çünkü Gad, Naftali’den bir ay sonra doğmuştur. Farklı bir geleneği izleyen Seder HaDorot, Gad’ın doğum yılını 2196 verir. Bkz. not 331.]
288 – Targum Yonatan.
289 – Yafeh Toar, s. 417.
290 – [Bkz. not 254. Seder HaDorot’a göre Aşer 2197’de doğmuştur. Bkz. not 331.]
291 – Targum Yonatan. [Burada hasadın Sivan ayında olduğu belirtilir ve metin buna göre düzeltilmiştir. MeAm Lo’ez’de ise verilen ay, muhtemelen baskı hatasıyla Nisan’dır.]
292 – [Birçok otoriteye göre dudaim (דודאים) kelimesi, tutku veya cinsel sevgi anlamındaki dodim ile aynı köktendir. Radak, Sefer Şoraşim. Karş. Yehezkel 16:8, 23:17; Mişle 7:16. Ad, bitkinin afrodizyak veya doğurganlık sağlayan bir ilaç sayıldığına işaret ediyor olabilir.]
293 – Raşi. [Akko’lu Rabbi Yitshak’ın, Şir HaŞirim 2:1’deki havatselet kelimesini yasemin olarak tanımlaması dikkat çekicidir; Otsar Hayim, Guenzberg Koleksiyonu, Moskova, elyazması 775, s. 100a. Talmud’da Sanhedrin 99b’de başkaları bunu sigla ile özdeşleştirir; bu menekşedir. Bkz. Cilt 2, s. 568, not 104. Aruh, “Afar” maddesinde siglayı Arapça saad, yani Cyperus rotundus köküyle özdeşleştirir.]
294 – Ramban; Ralbag. [Mandrake, Solanaceae familyasına ait çok yıllık Mandragora cinsidir. Kökü insan biçimini andırır ve afrodizyak kabul edilmiştir.]
295 – Aynı eser. Bu görüş Zohar’da da bulunur. Bkz. Tseror HaMor; Toledot Yitshak, VaYehi.
296 – Raşi.
297 – Bereşit Rabba. Bkz. yukarıda, s. 41.
298 – Targum Yonatan; Zohar; Bereşit Rabba, VaYehi.
299 – Targum Yonatan. [Bkz. Devarim 34:18.]
300 – [Karş. İbn Ezra, Şemot 1:3.]
301 – Tsedah LaDerekh, VaYehi. [Yazgısı Tora öğrenmek olduğu için Tora’nın verildiği zaman olan Şavuot’ta doğmuştur. Bkz. not 299. Bu, not 331’de verilen geleneği izliyor olabilir. Yisahar Sivan’da doğduysa, buğday hasadının gerçekleştiği Sivan’dan birkaç ay sonra, Elul ile Heşvan arasında ana rahmine düşmüş olmalıdır. Yazar daha önce buğday hasadının Sivan’da olduğunu belirtir (not 291). Buna göre Lea sevgi çiçeklerini Rahel bulmadan birkaç ay önce elinde tutmuş olmalıdır. Bu kronolojiye göre Reuven sevgi çiçeklerini Sivan 2197’de, dört yaşındayken buldu. Bu, Reuven’in o sırada dört yaşında olduğunu söyleyen Midraş LeKah Tov ile ve Tsemach David ile Şalşelet HaKabala’nın görüşüyle uyumludur. Ancak Lea sevgi çiçeklerini Rahel’e ancak Yehuda’nın doğumundan yaklaşık bir yıl sonra, Elul 2197 civarında vermiş olmalıdır. Lea’nın bir yıl boyunca evlilik hakkını tek başına satın aldığı varsayılırsa Yaakov Rahel’le ancak Elul 2198’de birlikte olmuş olur. Rahel o sırada hamile kaldıysa Tamuz 2199’da doğum yapardı. Yosef’in doğduğu zaman da tam olarak budur.]
302 – [Bkz. not 254. Bu görüşe göre Yisahar Heşvan 2198 civarında ana rahmine düşmüştür. Seder HaDorot’a göre Yisahar 2196 veya 2197’de doğmuştur; fakat bu farklı bir geleneği izler. Bkz. not 331.]
303 – Sanhedrin 99b.
304 – Raşi; Yafeh Toar, aynı yer.
305 – Bereşit Rabba.
306 – Aynı eser.
307 – Orah Hayim 240.
308 – Bereşit Rabba.
309 – Raşi.
310 – Targum Yonatan.
311 – [Bkz. not 254. Bu yıl, Zevulun ile Yisahar arasında en az dokuz ay bulunmasına imkân verir. Bu geleneğe göre Zevulun’un aslında Yosef’ten daha genç olması mümkündür.]
312 – Berahot 60a. Karş. Targum Yonatan.
313 – Yafeh Toar, s. 419.
314 – Berahot, aynı yer.
315 – Toledot Yitshak; İbn Ezra.
316 – Roş HaŞana 11a.
317 – Bereşit Rabba.
318 – Raşi.
319 – Yafeh Toar, s. 420.
320 – Tanhuma.
321 – Yafeh Toar, aynı yer.
322 – Bereşit Rabba. Karş. Tikunei Zohar, s. 50.
323 – Raşi.
324 – Toledot Yitshak. [Bkz. Cilt 1, s. 299.]
325 – Targum Yonatan.
326 – Kesef Mezukak.
327 – Bereşit Rabba.
328 – [Rabbi Avraham Gombiner (Magen Avraham’ın yazarı),] Zayit Raanan [Yalkut Şimoni üzerine] (Dessau, 1704), Şemot. [Yalkut Şimoni’de, aynı yerde Yosef’in adı geçmez. Bahya ise doğum gününü 1 Tamuz olarak verir; metnimizde de bu tarih kullanılmıştır. Seder HaDorot’ta aktarılan Şalşelet HaKabala’ya göre Yosef 27 Tamuz’da doğmuştur. Midraş Tadşeh’de ise doğum tarihi 21 Tişri olarak verilir. Bkz. not 254. Yosef’in doğum yılı oldukça kesin görünmektedir; bkz. Raşi, Bereşit 35:29; İbn Ezra, 37:3. Tişri tarihi kabul edilirse 2200’de doğmuş ve Zevulun’dan iki hafta küçük olmuş olması mümkündür. Bkz. not 311.]
329 – Pirkei Rabbi Eliezer; Yalkut Şimoni. Karş. Ralbag.
330 – Bkz. aşağıda, s. 376.
331 – Ramban. [Seder Olam Rabba 2; Pirkei Rabbi Eliezer 36; Bamidbar Rabba, Naso. Bu görüş, daha önce not 254’te aktarılan doğum tarihi geleneğiyle açıkça çelişmektedir. Pirkei Rabbi Eliezer 36:37 üzerine Radal da bunların farklı gelenekler olduğunu açıkça belirtir. Bununla birlikte asıl kaynak Midraş Tadşeh’de ayların adları verilmez, yalnız numaralandırılır. Bazılarının Nisan’dan, bazılarının Tişri’den sayıldığı varsayılırsa iki geleneği uzlaştırmak mümkündür. Düğünün Yalkut Reuveni’nin Kanfei Yonah’tan aktardığı geleneğe göre Şabat HaGadol’da, Nisan 2192’de gerçekleştiğini varsayalım. İlk tarih dizisi her hamileliğin başlangıcı arasında yedi ay bulunduğunu kabul eder. İkinci dizi Midraş Tadşeh’deki tarihleri verir; (n) ayların Nisan’dan, (t) ise Tişri’den sayıldığını gösterir:

Reuven — Heşvan 2193 / 14 Kislev 2193 (n)
Şimon — Sivan 2193 / 21 Tamuz 2193 (t)
Levi — Tevet 2194 / 16 Nisan 2194 (n)
Yehuda — Av 2194 / 15 Kislev 2195 (t)
Dan — Adar 2195 / 9 Adar 2195 (t)
Naftali — Tişri 2196 / 5 Kislev 2196 (t)
Gad — İyar 2196 / 10 Nisan 2196 (t)
Aşer — Kislev 2197 / 20 Şevat 2197 (n)
Yisahar — Tamuz 2197 / 10 Av 2197 (n)
Zevulun — Şevat 2198 / 7 Nisan 2198 (t)
Dina — Elul 2198
Yosef — Nisan 2199 / 21 Nisan 2199 (t).]
332 – Bereşit Rabba, VaYeşev; Yafeh Toar, s. 470.
333 – Ralbag. Ancak bu görüş Eiha Rabba’da bulunmamaktadır. [Yedi aylık hamilelikten doğan bir çocuğun neden yaşayabildiğine ilişkin tartışma çıkarılmıştır. Bkz. Bahya.]
334 – Bereşit Rabba; Raşi; Zohar; Targum Yonatan.
335 – Sefer HaYaşar.
336 – Raşi.
337 – Tsedah LaDerekh.
338 – Raşi; Bereşit Rabba; Bamidbar Rabba, Balak.
339 – Raşi.
340 – Zohar.
341 – Zohar.
342 – Bereşit Rabba.
343 – Mizrahi.
344 – Yafeh Toar, s. 422.
345 – Raşi.
346 – Yafeh Toar, aynı yer.
347 – Bereşit Rabba, aynı yer.
348 – Karş. Yafeh Toar, s. 423c.
349 – Raşi.
350 – Yafeh Toar, s. 425.
351 – [Tora’da burada kullanılan livna (לבנה) kelimesi genellikle kavak olarak çevrilir. Kelime Hoşea 4:13’te de geçer. Septuaginta bu kelimeyi, storax ağacını (Styrax) ifade eden leuche olarak çevirir. Bazıları bunu beyaz huş ağacıyla özdeşleştirir. Raşi livnayı Fransızca “aspen” anlamındaki tremble ile çevirir; aspen bir kavak türüdür.]
352 – [İbranice luz (לוז). Raşi bunu eski Fransızcada fındık ağacı anlamındaki coudrier ile çevirir. MeAm Lo’ez’in yazarı alviana karşılığını verir; bu, İspanyolca fındık anlamındaki avellana ile ilişkili olabilir. Bazıları ise luzu badem olarak çevirir.]
353 – [İbranice armon (ערמון). Raşi bunu Fransızcada siyah kestane anlamındaki castenoir ile çevirir. Yazar da İspanyolca kestane anlamındaki castaño karşılığını kullanır. Kelime Yehezkel 31:8’de de geçer. Bazıları bunu çınar ağacıyla özdeşleştirir.]
354 – Raşi.
355 – Bereşit Rabba; Raşi.
356 – [Yazar burada siyaha çalan veya çok koyu anlamındaki İspanyolca prieto kelimesini kullanır.]
357 – Bahya.
358 – [Bereşit Rabba;] Yafeh Toar, s. 422. [Diğer birçok parapsikolojik olguda olduğu gibi etkinin düşüncenin yoğunluğuna bağlı olduğu ileri sürülür. Talmud, ilişki sırasında yoğun zihinsel odaklanmanın doğacak çocuk üzerinde büyük etkileri olabileceğine ilişkin birçok örnek verir.]
359 – [İbn Ezra. Bereşit Rabba ve Yafeh Toar’da koyunların partenogenez yoluyla gebe kaldığı yönünde bir görüş vardır. Midraş Tehillim 8:6’da Yaakov’un koyunların istediği biçimde doğmasını yalnız zihinsel güçle sağlayabildiği anlatılır. Yaakov’un dalları kullanırken onlar üzerinde yoğun biçimde düşünerek gebe kalan koyunların yapısını etkilediği de düşünülebilir. Ayrıca veyehamna kelimesinde buna bir ima bulunabilir; kelime hem “çiftleştiler” hem de “kahverengiye döndüler” biçiminde anlaşılabilir. Suyun yanında koyunların kahverengi işaretler oluşturacak biçimde değiştiği düşünülür.]
360 – Raşi.
361 – Targum Yonatan; Raşi. Karş. [Rabbi Meir Katzenellenbogen,] Teşuvot Maharam Padua (Teşuvot Rabbi Yehuda Mintz adıyla da listelenir), Venedik, 1553, no. 61.
362 – [Bereşit Rabba;] Yafeh Toar, s. 425.
363 – Raşi; Yalkut Şimoni.
364 – Bereşit Rabba.
365 – Yafeh Toar, aynı yer.
366 – [Bkz. Şemot 12:5; ayrıca Bekhorot 1:5. Keves bir yaşındaki hayvanı ifade eder; Para 1:3.]
367 – Rabbi Yosef mi-Trani; Alşih; Imrei Noam.
368 – Raşi.
369 – Bereşit Rabba.
370 – Tanhuma.
371 – Yafeh Toar, s. 422.
372 – Kesef Mezukak; Kli Hemda; Abarbanel; Teşuvot Maharam Padua 61.
373 – [Bkz. Cilt 1, s. 268.]
374 – Ramban; Bahya.
375 – Ramban.
376 – Bahya.