Gid HaNaşeh
Bu nedenle İsrael oğulları bugün hâlâ kalça ekleminin üzerindeki gid ha-naşeh’i —yerinden çıkmış siniri— yemezler. Çünkü [adam], Yaakov’un kalça eklemine gid ha-naşeh’in bulunduğu yerden vurmuştu.
Bu, Tora’daki 365 olumsuz emirden —“yapmayacaksın” emirlerinden— biridir.151 Burada gid ha-naşeh (גיד הנשה), yani “yerinden çıkmış sinir” ile ilgili bazı önemli hükümleri açıklayacağız. [Anatomik olarak “yerinden çıkmış sinir”, siyatik sinirdir (nervus ischiadicus). İnsanlarda uyluğun arka kısmından aşağı doğru uzanan büyük sinirdir.]152
Bu sinir, evcil veya yabani bütün memeli hayvanlarda yasaktır. Kuşlarda ise yasak değildir. Bunun nedeni Tora’nın, “kalça eklemindeki yerinden çıkmış siniri” yasaklamasıdır. İbranice “kalça eklemi” anlamındaki kaf ha-yereh (כף הירך) kelimesi kelimesine “uyluğun kaşığı” demektir. “Kaşık” sözü, kaşık gibi yükselmiş ve dışbükey bir kas yapısını ifade eder. Tora, kalça eklemindeki yükselmiş dışbükey kasların içinde bulunan siniri yemeyi yasaklar. Sığırda kalçanın bütünü kaşığın arkası ya da bir sopa başı gibi belirgin biçimde dışbükeydir. Kuşlarda ise uyluk kemiği —bagetin üzerindeki femur— çevresindeki kaslar dışbükey değildir; bedene düz biçimde uzanırlar.153
Bir kuşun kalça kemiği üzerinde küçükbaş hayvanlardaki gibi dışbükey kaslar bulunuyorsa, yenmeden önce siyatik siniri tamamen çıkarılmalıdır.154
Bir memelinin siyatik sinirini yemek, Tora’nın diğer olumsuz emirlerinden birini ihlal etmek gibidir ve öngörülen cezası kırbaçtır. Eski çağlarda Sanhedrin’in yetkisi yürürlükteyken otuz dokuz kırbaç cezası fiilen uygulanabiliyordu.155
Sinir hem sağ hem de sol arka bacakta yasaktır.156
Her arka çeyrekte kalça kısmında iki yasak sinir bulunur. Bunlardan biri —siyatik sinir— iç tarafta ve kemiğin hemen yanındadır; Tora tarafından yasaklanan budur. Diğeri —ortak peroneal sinir— daha dış tarafta, kaslara yakın bulunur ve rabbinik düzenlemeyle yasaktır.157
Bir arka çeyrek yenmeden önce bu iki sinirin de bütünüyle çıkarılması gerekir. Bunların çevresindeki yağlar da çıkarılmalıdır.158159
Sinirlere bağlı daha küçük sinirlerin de çıkarılması gerekir.160
Siyatik sinire “yerinden çıkmış sinir” —gid ha-naşeh— denmesinin nedeni, onu yemenin insanın düşüncelerini yerinden ettiği ve Tanrı korkusunu unutmasına yol açtığı şeklinde açıklanır. Bu sinir kötü eğilimin yerleştiği yer olarak görülür.161
Arka çeyrek gid ha-naşeh’ten temizlenirken önce uyluk kemiğini —femuru— kalça kemiğine —ischiuma— bağlayan tendonlar kesilmelidir.162 Sinirlerin kökleri burada bulunur ve bu tendonlara yakındır. Ardından dizin arkasında, aşık bölgesinde birleşen tendonlar —tsomet ha-gidim— kesilir. Sinirler, saç teli kadar ince olanlar bile bırakılmadan bütünüyle çıkarılmalıdır. Kalça kısmında ip gibi görünen altı sinir de çıkarılmalı163 ve siyatik siniri örten bütün yağlar temizlenmelidir.
Arka çeyrekteki yasak sinirleri çıkarma sanatı kitaptan öğrenilebilecek bir iş değildir. Uzman birinin rehberliğinde uygulamalı olarak öğrenilmesi gerekir.164
[Çevirmenin notu: Yasak sinirlerin çıkarılması uzun ve pahalı bir işlem olduğundan, kaşer şehitayla kesilmiş hayvanların arka çeyrekleri genellikle kaşer olmayan kasaplara satılır ve kaşer et piyasasında kullanılmaz. İsrael’de ise sinirler çıkarılır ve arka çeyrekler yenir.]
Yasak sinirin kendisi tatsız bir tahta parçasına benzer. İncikle birlikte pişirilirse tadı ete geçmez ve bütün eti yasak hâle getirmez. Yapılması gereken, siniri çevresindeki az miktarda etle birlikte çıkarmaktır; kalan et yenebilir.
Buna karşılık siyatik sinirin üzerindeki yağ ile ona bağlı küçük kan damarları yumuşaktır ve tat taşırlar. Bu nedenle bunlar kalça etiyle birlikte pişirilmişse, et ile sosun miktarı yasak kısımların en az altmış katı olmalıdır. Bu oran yoksa, yasak yağ ve damarlarla birlikte pişirilmiş, kızartılmış ya da tuzlanmış bütün kalça etini yemek yasaktır.165
Siyatik sinirden yararlanmak ve onu başka amaçlarla kullanmak serbesttir. Tora yalnızca “İsrael oğulları onu yemeyecek” der. Bu nedenle siyatik siniri hâlâ içinde bulunan bir arka çeyrek Yahudi olmayan birine armağan edilebilir. Aynı şekilde yasak sinir çıkarılmamış arka çeyrek, ister bütün hâlde ister parçalara ayrılmış olsun, Yahudi olmayan birine satılabilir. Yasak kısımdan maddi yarar sağlansa da bu yararlanma serbesttir.
Bir arka çeyrek Yahudi olmayan birine satılacaksa bunu özel biçimde yapmak gerekir; başka Yahudiler etin kaşer şehitayla kesildiğini bilmemelidir. Aksi takdirde onu satın alıp yasak sinirlerin çıkarılmış olduğunu sanabilirler. Yahudiler etin bir Yahudiden satın alındığını bilmiyorlarsa zaten Yahudi olmayan birinden et almaz ve otomatik olarak kaşer olmadığını düşünürler. Fakat satıştan haberdarlarsa yasak kısımlar önceden çıkarılmalıdır; çünkü etin kaşer biçimde hazırlanmış ve olduğu gibi yenebilir olduğunu düşünebilirler.166
Yasak sinirleri çıkarma işini üstlenen kişinin güvenilir olduğu kabul edilir. Tanınmayan bir kişi yasak kısımları temizlemiş ve işini kontrol edecek bir uzman bulunmuyorsa etin yenmesine izin vardır. Bir uzman bulunuyorsa et yenmeden önce kontrol edilmelidir.167
[Arka çeyreğin kullanıldığı yerlerde] kasabın yasak kısımların çıkarıldığını sağlaması konusunda güvenilir olduğu kabul edilir. Fakat kasap dine bağlı biri değilse ona güvenilmez.168
Bütün hâlde bir siyatik sinir, başka sinirlerle ve etle karışmış ve artık tanınarak çıkarılması mümkün değilse, yasak kısım bütün karışımın binde birinden az olsa bile yemeğin tamamı yasaktır. Çünkü siyatik sinir tam bir varlıktır; tam bir varlık, ne kadar çok izin verilen yiyecek bulunursa bulunsun batel —hükümsüzleşmiş— sayılmaz.169
Sinir bütün değilse, çevresinde onun altmış katı kadar izin verilen yiyecek bulunduğunda hükümsüzleşir. Altmış kat yoksa yenemez; fakat ondan yararlanılabilir, örneğin Yahudi olmayan birine satılabilir.170