YARATILIŞ 27. BÖLÜM NOTLARI

BÖLÜM 4 — Sayfalar 486–515

1 – Yafeh Toar, s. 382.
2 – Raşi.
3 – [Bkz. yukarıda, s. 379.]
4 – Tanhuma.
5 – Megilla, Bölüm 4.
6 – Yafeh Toar, aynı yer.
7 – Ketubot, s. 105.
8 – Bereşit Rabba; Raşi.
9 – Megilla, aynı yer. [Bkz. yukarıda, s. 273.]
10 – Bereşit Rabba.
11 – Yafeh Toar, s. 383.
12 – Bereşit Rabba; Raşi.
13 – Bereşit Rabba.
14 – Pirkei Rabbi Eliezer. [Karş. Megilla, aynı yer.]
15 – Bereşit Rabba.
16 – Targum Yonatan; Pirkei Rabbi Eliezer.
17 – Yafeh Toar.
18 – Aynı eser, s. 384.
19 – Targum Yonatan.
20 – Bereşit Rabba; Raşi.
21 – Bereşit Rabba.
22 – Ramban.
23 – Bahya. [Bkz. yukarıda, s. 158.]
24 – Hulin, s. 30.
25 – Yafeh Toar, s. 383.
26 – Yafeh Toar.
27 – [Karş. Yoma 8:6.]
28 – Rabbi Moşe ibn Haviv.
29 – Yafeh Toar, s. 531.
30 – Bereşit Rabba; Raşi.
31 – Targum Yonatan. [Buradaki atıf 27:28’de geçen çiyedir.]
32 – Ramban.
33 – Bereşit Rabba; Raşi.
34 – Zohar; Bahya.
35 – Bereşit Rabba; Raşi.
36 – Raşi.
37 – Bereşit Rabba.
38 – Targum.
39 – Bereşit Rabba.
40 – [Bkz. Cilt 1, s. 322.]
41 – Şema Şlomo.
42 – Targum Yonatan.
43 – Targum.
44 – Bereşit Rabba.
45 – Kesef Mezukak; Imrei Noam.
46 – Bereşit Rabba.
47 – Aynı eser.
48 – [Bkz. yukarıda, s. 470.]
49 – Zohar.
50 – Bereşit Rabba; Raşi.
51 – [Bkz. yukarıda, s. 470.]
52 – Yafeh Toar, s. 386.
53 – Zohar.
54 – [Rabbi Menahem di Lonzano,] Ştei Yadot (Venedik, 1618), s. 163. [Yazarın sözünü ettiği Ştei Yadot’un kimliği konusunda bazı belirsizlikler vardır; çünkü Rabbi Avraam ben Yehezkiya Hizkuni’nin Amsterdam’da 1726’da yayımlanan aynı adlı başka bir eseri de bulunmaktadır. Fakat ikinci eser yalnızca 127 folyo sayfasıdır. İlk eser 176 sayfadır; dolayısıyla s. 163’e yapılmış bir atfın ona ait olması mümkündür.]
55 – Bereşit Rabba.
56 – [Pesahim 88b.]
57 – Rabbi Eliyahu ibn Hayim; Siftei Kohen; Tseror HaMor.
58 – Bereşit Rabba.
59 – Raşi; Zohar, VaYişlah.
60 – Yafeh Toar, s. 386.
61 – Aynı eser.
62 – Yafeh Toar, aynı yer.
63 – Bereşit Rabba.
64 – Raşi.
65 – Ramban.
66 – Bereşit Rabba.
67 – Raşi.
68 – Hulin, s. 96. Karş. Knesset HaGedola, Yore Dea 63. [Atfın Even HaEzer’e olması gerekir.]
69 – Ramban; yazarın ek açıklamalarıyla.
70 – Abarbanel.
71 – Targum Yonatan; Yalkut Şimoni.
72 – Tanhuma.
73 – Bereşit Rabba.
74 – Taanit, s. 29.
75 – Raşi; Zohar, burada ve Kedoşim; Bereşit Rabba; Targum Yonatan; Ştei Yadot.
76 – Zohar Hadaş, Şir HaŞirim; Zohar, VaYehi, VaYakhel.
77 – Zohar, Bo.
78 – Bava Metzia, s. 114.
79 – Sanhedrin, s. 37.
80 – [Rabbi Hayim ben Binyamin Zeev Bachner,] Or Hadaş (Amsterdam, 1671).
81 – Orah Hayim 216.
82 – [Bkz. yukarıda, s. 424. Ayrıca bkz. Cilt 1, s. 214–215.]
83 – Or Hadaş.
84 – [Orah Hayim 216:2.]
85 – Magen Avraham.
86 – [Orah Hayim 216:4. Afarsemon genellikle Commiphora opobalsamum ağacının özsuyundan elde edilen bir parfümü ifade eder. Bu, Kutsal Topraklar’da yetişen tek tropik ve en pahalı baharattı. Günümüzde Mekke çevresinde yabani olarak yetişir ve beshem adıyla bilinir. Tora bu parfümden tsori (צרי) diye söz eder; Talmud ise onun kataf (קטף) ağacından elde edildiğini söyler. Karş. Şemot 30:34; Keritot 6a.]
87 – Orah Hayim 217:4; Magen David.
88 – Yazarın kendi görüşü.
89 – Bnei Hayay; Magen Avraham.
90 – [Rabbi Aharon Şmuel ben Yisrael Keidenover,] Emunat Şmuel (Frankfurt am Main, 1683).
91 – Halakhot Ketanot, Bölüm 1. [Karş. Orah Hayim 217:2.]
92 – Halakhot Ketanot, Bölüm 2. [Bu, “toprağın meyvesini yaratan” berahasının ağaç meyvelerini de kapsamasıyla aynı değildir. Bunun nedeni ağaçların da toprakta yetişmesidir. Burada ise ifade “güzel kokulu otları yaratan”dır; ağaçlar ot değildir.]
93 – Orah Hayim 117:7.
94 – Or Hadaş.
95 – [Ladino’da agua de zahar. Bu, İspanyolca agua de azahar, yani “portakal çiçeği suyu”dur. Zahar, Arapçada “portakal çiçeği” anlamına gelir.]
96 – [Ladino’da insensio. Bu, günlük/olibanum anlamındaki İspanyolca incienso kelimesidir. İbranice’de bu baharat levona (לבונה) olarak bilinir. Doğu Afrika’da başta olmak üzere Burseraceae familyasından çeşitli Boswellia ağaçlarından elde edilen kokulu bir reçinedir ve önemli bir tütsü maddesidir.]
97 – [Ladino’da almastiga, İspanyolcada mastik sakızı anlamına gelir. Güney Avrupa’daki mastik ağacından (Pistacia lentiscus) çizik açılarak elde edilen bir reçinedir. İbrani kaynaklarında mastihi (מסטיכי) (Yad, Berahot 9:6) veya matstihi olarak geçer (Orah Hayim 216:3). David N. Barocas’ın belirttiğine göre Türkiye Yahudileri almastigayı sakız olarak kullanırlardı. Çiğnemesi zor olduğu için yumuşatmak amacıyla balmumu eklenirdi. Etimolojik olarak İngilizce masticate, “çiğnemek” kelimesiyle ilişkilidir.]
98 – [Ladino’da alchabaka. Dr. Irving Teitlebaum’un belirttiğine göre chabaka, küçük, keskin kokulu yaprakları olan Avrupa kökenli çok yıllık bir nane türü olan pennyroyal/yarpuzdur (Mentha pulegium). Çok yıllık olduğu için ağaç kategorisinde değerlendirilir. Havak (חבק) kelimesi de İbranice’de pennyroyal için kullanılır; bkz. Rabbi Meir Aldabi, Şevilei Emuna 5. Alchabaka kelimesi İspanyolca alhabega/albahaca, yani fesleğen kelimesini de güçlü biçimde çağrıştırır; Arapçada chabaka fesleğen anlamına gelebilir. Fakat fesleğen yıllıktır ve bu nedenle “güzel kokulu ağaçları yaratan” berahasını almaz.]
99 – [Ladino’da ot agaji veya ot agachi. Muhtemelen Türkçe “it” ve “ağaç” kelimelerinden türemiştir.]
100 – [Ladino’da morta. Mür, acı ve hafif keskin tadı olan sarı-kahverengi veya kırmızı-kahverengi aromatik bir reçinedir. İbranice adı mor (מור), kelimesi kelimesine “acı” anlamına gelir. Doğu Afrika ve Arabistan’daki Commiphora abyssinica ağacından elde edilir. Aktarılan kaynağa göre doğru çeviri “mür” görünmektedir; fakat morta, “mersin” anlamındaki İspanyolca mirto kelimesiyle de ilişkili olabilir.]
101 – [Ladino’da pimienta. Pimento, İngilizcede bile yenibaharın yaygın adıdır. Mersingiller familyasındaki Pimenta officinalis ağacının meyvesidir. Modern İspanyolcada pimienta de Tabasco, Myrtus pimenta için kullanılır.]
102 – [Ladino’da trandafilas. Bu, “otuz yapraklı” anlamındaki Yunanca triandaphullo kelimesidir ve kültür gülünü ifade eder.] Bkz. Orah Hayim 216; Or Hadaş.
103 – Rabbi Yaakov Castro (MahariKaş), [Aruh Lehem (Konstantinopolis, 1718)].
104 – [Ladino’da menikesi. Bu, Türkçe “menekşe”dir. Talmud, Berahot 43b ve Orah Hayim 216:8’de geçen sigla ile özdeşleştirilir. Raşi de onu viola olarak tanımlar.]
105 – [Ladino’da fulyas. Bu, Türkçede jonquil türü nergis için kullanılan bir kelimedir.]
106 – [Ladino’da ruda. Güçlü kokulu bir bitkidir; acı yaprakları tıpta kullanılan Ruta cabruna. David N. Barocas, rudayı yaklaşık otuz santimetre boyunda, Türkiye Yahudilerinin hâlâ yetiştirdiği yeşil bir ot olarak tarif eder. Hoş koku çıkarması için parmak uçlarıyla ezilir. Ruda, çok yıllık olan sıradan sedef otu Ruta graveolens ile karıştırılmamalıdır.]
107 – [Ladino’da zanbakis. Bu, Türkçe “zambak”tır. Çevirimiz, özgün kaynakta kelimenin narkes veya nargis olması nedeniyle yapılmıştır; Berahot 43b, Orah Hayim 216:9. Çiçek havatselet ile özdeşleştirilir; karş. Targum, Şir HaŞirim 2:1; Raşi, Berahot, aynı yer; Aruh. Orah Hayim’de aktarılan Rabenu Yonah da bunun altı taç yapraklı beyaz zambak olan lilio/lirio olduğunu belirtir.]
108 – Orah Hayim 116:9.
109 – [Ladino’da almizcle, İspanyolcada “misk”. Orah Hayim 216:2’de geçen misk budur.]
110 – [Ladino’da hanbir.]
111 – [Ladino’da canela, İspanyolcada “tarçın”. Ayrıca bkz. Orah Hayim 202:17. Yenilebilir olduğu için berahasının “güzel kokulu ağaçları yaratan” mı yoksa “meyvelere güzel koku veren” mi olduğu konusunda tartışma vardır.] Bkz. [Rabbi Şmuel Abohav,] Devar Şmuel (Venedik, 1702). [Karş. Mişna Berura 216:16.]
112 – Orah Hayim 216:2.
113 – [Ladino’da nuez moscata, İspanyolca nuez moscada ile aynıdır ve muskat cevizi demektir. Muskat, Moluk Adaları’na özgü Myristica fragrans ağacının aromatik tohumudur. Bkz. Orah Hayim 216:2.]
114 – [Ladino’da clavinas. David N. Barocas bunların Ladino’da clavos de mascar, “çiğneme karanfili” olarak da bilindiğini belirtir. Türkiye Yahudileri nefesi güzelleştirmek için bunları sık sık çiğnerdi. Normalde yenmedikleri için “meyve” sayılıp sayılamayacakları tartışmalıdır. Bkz. Orah Hayim 202:16; Şaar HaTsiyon, Mişna Berura 216:12 üzerine.]
115 – [Bkz. yukarıda, s. 326.]
116 – Raşi; Pirkei Rabbi Eliezer. [Bkz. Cilt 1, s. 209.]
117 – Bereşit Rabba; Raşi; Targum Yonatan.
118 – Raşi’nin eski baskıları.
119 – Yafeh Toar, s. 386.
120 – Bereşit Rabba.
121 – Tanhuma.
122 – Pirkei Rabbi Eliezer.
123 – Bereşit Rabba; Targum Yonatan.
124 – Kesef Mezukak; Siftei Kohen.
125 – Yafeh Toar, aynı yer; Zohar.
126 – [Bkz. yukarıda, s. 99.]
127 – [Rabbi Hayim ben Yitshak Rafael Alfandri,] Eş Dat (Konstantinopolis, 1618); [Rabbi Betsalel HaDarşan of Slutsk,] Amudeha Şiva (Lublin, 1666).
128 – Targum.
129 – Bereşit Rabba; Raşi.
130 – Aynı eser.
131 – Siftei Kohen.
132 – Raşi.
133 – Bereşit Rabba.
134 – Yalkut Şimoni; Siftei Kohen, VaYeşev.
135 – Zohar.
136 – Raşi. [Hem MeAm Lo’ez’de hem de Raşi’de burası “Yunan İtalyası” (Italia shel Yavan) diye anılır. Bu, antik çağda Magna Graecia olarak bilinen Güney İtalya’dır. Karş. Megilla 6b.]
137 – Targum Yonatan.
138 – Bereşit Rabba.
139 – Şabat, Bölüm 6.
140 – [Rabbi Gerşon Aşkenazi of Metz,] Tiferet HaGerşoni (Frankfurt am Main, 1699).
141 – Yafeh Toar, VaYehi.
142 – Bereşit Rabba; Raşi; Targum Yonatan.
143 – Bereşit Rabba, VaYişlah.
144 – Ştei Yadot, s. 151, 164.
145 – Yafeh Toar, VaYehi.
146 – Raşi.
147 – Bereşit Rabba. [Yas tutanın kadehi konusunda bkz. yukarıda, s. 464.]
148 – Targum Yonatan.
149 – Raşi.
150 – Ralbag.
151 – Bahya.
152 – Alşih; Abarbanel.